را طى كرده به سوى كمال سير مىكند به مرتبهء عقل بالفعل مىرسد و موقعى كه به مرتبهء بالفعل رسيد عين اشياى معقوله مىشود و شكى نيست كه وجود اشياى معقول افضل و اشرف خيرات است بعد از مقام ذات اول حق تعالى . « 1 » العقل الهيولانى الى العقل بالفعل ، فكذلك هو عقل من جهة ان الصور الهيولانية التى هى معقولات بالقوة انما يصير معقولة بالفعل ، لان هذا العقل يجردها و يخرجها من الهيولى التى كانت وجودها بسببها بالقوة ، فيجعلها هو معقولة ، فحينئذ اذا عقلت كل واحدة منها فانها يصير بالفعل معقولا و عقلا ، و لم يكن من قبل هكذا ، لان العقل بالفعل ليس هو شيئا غير الصور المعقولة ، فكذلك كل واحدة من هذه التى ليست معقولة على الاطلاق ، اذا عقلت صارت عقلا ، لانه كما ان العلم الذى هو بالفعل انما هو للمعلوم الذى هو بالفعل ، و المعلوم اذا صار بالفعل كان علما و معلوما ، و كما ان وجود المحسوس بما هو محسوس نفس وجوده للجوهر الحاس ، فكذلك وجود المعقول بما هو معقول و موجوديته نفس وجوده للقوة العاقلة ، فالقوة الهيولانية عند ما صارت عقلا بالفعل تصير عين الاشياء المعقولة ، و لا شبهة فى ان الاشياء المعقولة وجودها افضل الوجود و اشرف الخيرات بعد الاول ، فاى سعادة للنفس اجل و اقوى من امر يصير بقوتها الهيولانية منتقلة من حد المحسوس الى حد المعقول و عالم القدس ، صابرة فى الصقع الالهى ، منخرطة فى سلك الجواهر المفارقة ، و الصور المجردة التى هى مطارح الاشعة الالهية ، و مواضع الانوار و اللذات الواجبية ، و قوابل الابتهاجات الغير المتناهية . عقول زواهر - مراد عقول طوليه‌اند . عقول فعاله - صدرا تمام عقول را فعال مىداند و تمام عقول را اشعهء انوار الهى دانسته و گويد تمام آن‌ها از شروق نور وجود و لمعان ظهور اويند و جمهور فلاسفه آن‌ها را عقول فعاله ناميده و مشائيان كه اصحاب معلم اول باشند صور علميهء قائمهء به ذات بارى تعالى مىدانند و افلاطون و اصحابش مثل نوريه ناميده‌اند و جمهور متكلمان صفات الهيه و معتزله احوال و صوفيه گاه اسما و گاه اعيان ثابته خوانده‌اند . صدرا به بيان ديگرى در اين مورد گويد ذات حق فاعل و غايت هر چيزى است زيرا خير محض است و آن‌چه خير محض است مطلوب همه است و اين امرى است كه مركوز در جبلت تمام موجودات است اعم از مجردات و ماديات جزويات و كليات و غيره و هر سافلى را عشق و شوق براى نيل به عالى است و امكان وصول به عالى است و اين امكان يا ذاتى است چنان كه در مبدعات است و يا استعدادى است چنان كه در مكونات است و بعد گويد براى هر يك از موجودات طبيعت ديگرى است عقلى در عالم عقلى كه صور مفارقهء الهىاند و آن‌ها را افلاطون مثل ناميده‌اند و آن‌ها غير از صور شبحيه‌اند كه مثالات مىباشند و آن صور عقليه مستهلك در ذات حق‌اند و عقول فعاله‌اند . « 2 » ارسطو قايل به سرمديت عقول بوده است و لكن صدرا كلام او را توجيه كرده و گويد چون عقول مفارقه دائمىاند و لو آن كه ذاتا ممكن‌اند ارسطو آن‌ها را سرمدى و عقول فعاله را صور

--> ( 1 ) مفاتيح الغيب ، ص 117 . ( 2 ) رسائل ، ملا صدرا ، ص 234 و مشاعر ، ص 85 .